Hát xoan - Di sản văn hóa cần được bảo tồn và phát huy giá trị phục vụ lợi ích cộng đồng

20-04-2020, 05:56

Phú Thọ là mảnh đất cội nguồn, khí thiêng sông núi hoà với trí tuệ Lạc dân tạo nên những tinh hoa văn hoá riêng có của vùng đất Tổ. Hát Xoan là một trong những nét tinh hoa của nền văn hoá ấy.

Hát Xoan là một loại hình dân ca nghi lễ, được tổ chức hát ở cửa đình trong các dịp tiệc làng, hầu hết là vào mùa xuân nên còn gọi là hội hát xuân. Hát Xoan được nhắc đến trong các truyền thuyết về thời Hùng Vương. Tương truyền, đó là điệu hát của dân gian, được hoàng hậu, các mị nương yêu thích, học, truyền dạy cho nhau và lưu truyền đến hôm nay.
Trong trình diễn Xoan còn có múa, múa Xoan cũng là một trong những điệu múa đặc trưng của người Việt ở đồng bằng Bắc bộ. Tuy vậy, yếu tố hát vẫn là chính nên được gọi là hát Xoan chứ không phải là múa Xoan. Ở Phú Thọ có 4 làng có họ Xoan gốc là các làng: Thét, Kim Đơi, Phù Đức và An Thái đều thuộc thành phố Việt Trì. Từ bốn làng này, các họ (phường) Xoan đi trình diễn ở 17 cửa đình khác nhau trong tỉnh Vĩnh Phú cũ. Hát ở làng nào là kết nước nghĩa với làng ấy tạo nên những mối gắn kết bền chặt, tạo nên những giao lưu văn hoá, sinh hoạt văn hoá đặc sắc. Về cơ bản, trình tự trình diễn hát Xoan có thể tóm lược như sau:

tt

Bài hát

Người hát

Người múa

Ý nghĩa

Hát chào vua

1

Nhập tịch

Trùm xoan

4 đào

Bài khai mạc mời thần linh về hưởng lễ và nghe hát thờ.

Bốn bài lề lối mở đầu cuộc hát

1

Giáo trống

Đào

Kép  cầm phách múa

Có ý nghĩa  là Nổi trống, đốt pháo, dâng hương. Mang tính nghi thức, chứa nội dung tế thần cầu chúc an khang, no đủ.

2

Giáo pháo

Đào

Kép cầm phách múa

3

Thơ nhang

Đào

Kép , đào cùng múa

4

 Đóng đám

Kép

Đào

Vào đám

Các quả cách hát thờ chính

1

14 quả cách

Kép, đào

Ko có múa

Mang nội dung và nghệ thuật Hán Nho văn chương bác học.

Các bài hát lề lối sau hát thờ

1

Bỏ bộ

Kép

Đào

Múa hát mang nội dung sinh hoạt vui chơi.

2

Hát đúm

Đào và trai địa phương

Đào và trai địa phương

3

Xin huê - đố chữ

(các bài hát cài huê)

Trùm

Đào

Tiễn thánh ra về

4

Mó cá

 

Đào

Thể hiện vật linh mang dấu ấn nông nghiệp.

5

Hát giã đám

 

 

 

Đối chiếu với một số dân ca nghi lễ khác, hát Xoan cũng có những nét tương đồng nhưng cũng chứa đựng nhiều yếu tố mang tính tiểu dị địa phương - đó chính là những điểm tạo nên sự riêng biệt và giá trị di sản nhân loại của hát Xoan. Vì vậy, hát Xoan hoàn toàn có đủ tiêu chí để xây dựng hồ sơ khoa học đề nghị UNESCO công nhận “Hát Xoan Phú Thọ” là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại cần bảo vệ khẩn cấp.
Có thể nói, bảo tồn di sản cho các thế hệ mai sau, trong đó có di sản hát Xoan, mang chức năng kinh tế, xã hội đặc biệt. Vì vậy, chúng ta cần coi hát Xoan như là một nhân tố để phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội của Phú Thọ. Cần phải có các phương án hữu hiệu để bảo tồn, sử dụng và tái sử dụng hát Xoan như một phần cốt lõi nhằm liên kết cộng đồng, xây dựng môi trường văn hoá, giáo dục và lập kế hoạch phát triển kinh tế - trước tiên là ở các địa phương có hát Xoan.
Trong những năm qua, tỉnh Phú Thọ đã tập trung nhiều cho việc bảo tồn di sản hát Xoan qua thành lập các câu lạc bộ, khuyến khích việc truyền dạy, phục hồi các lễ hội hát Xoan truyền thống,… Song song với việc xây dựng hồ sơ khoa học về hát Xoan đệ trình UNESCO, chúng ta cũng cần có các biện pháp bảo tồn vốn văn hoá truyền thống và phát huy giá trị của di sản hát Xoan phục vụ lợi ích cộng đồng.
Những năm gần đây, qua các phương tiện thông tin đại chúng, chúng ta thấy du khách nước ngoài quan tâm, tìm hiểu nhiều về nghệ thuật biểu diễn truyền thống của Việt Nam. Các kênh truyền hình quốc tế như CNN, BBC, AP, NHK, Discovery,… đã có giới thiệu về các sản phẩm du lịch văn hoá phi vật thể độc đáo của chúng ta. Vì thế, những gì Phú Thọ đang có, là Xoan, là Ghẹo hoàn toàn có thể tạo dựng được chỗ đứng ấn tượng và bền vững trong lòng du khách trong và ngoài nước. Thông qua hoạt động du lịch là cách tốt nhất để giới thiệu hát Xoan với du khách năm châu. Và ngược lại, sự có mặt của du khách quốc tế càng đòi hỏi chúng ta phải có sự nỗ lực hơn nữa trong việc bảo tồn tính truyền thống của hát Xoan và nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch của mình.
Vì nhiều lý do khác nhau mà hiện nay hát Xoan chưa phát huy được hết giá trị phục vụ phát triển du lịch của mình. Tuy vậy, cũng có nhiều dấu hiệu đáng mừng để hát Xoan Phú Thọ có thể có sự phát triển vượt bậc. Trước tiên, đó là sự tồn tại của các công trình kiến trúc là các đình. Đó là các không gian sinh hoạt văn hoá cộng đồng, là cơ sở để tạo không gian truyền thống cho hát Xoan tồn tại. Các lễ hội hát Xoan truyền thống dần được phục hồi là nơi sinh hoạt tâm linh, sinh hoạt văn hoá, vui chơi, giải trí cho cộng đồng, đưa Xoan đến gần với cộng đồng, với chủ thể sáng tạo của nó hơn. Thêm vào đó, định hướng truyền dạy, bảo tồn hát Xoan của chính quyền nhận được sự ủng hộ, sự đồng thuận lớn của nhân dân không chỉ ở các phường Xoan. Sự tiếp cận và hiểu biết của người dân về hát Xoan ngày càng nhiều khiến cho hát Xoan có thêm sức sống, không gian văn hoá để duy trì và nuôi dưỡng hát Xoan được lan toả rộng hơn. Không chỉ ở những người cao tuổi, nhận thức của giới trẻ về hát Xoan cũng ngày càng được tăng cường. Sự truyền dạy không còn chỉ giới hạn trong các câu lạc bộ, các lớp học do chính quyền tổ chức, mà diễn ra ngay trong sản xuất, trong đời sống hàng ngày của người dân khiến cho nhận thức của toàn xã hội về hát Xoan ngày càng được nâng cao.
Hướng khai thác hiệu quả di sản hát Xoan vẫn còn là đề bài nan giải, bởi kinh tế du lịch đòi hỏi phải có sự phát triển đồng bộ của nhiều ngành. Ở góc độ quản lý trong lĩnh vực Văn hoá, Thể thao và Du lịch, tôi cho rằng hát Xoan hoàn toàn có thể là một trong những loại hình nghệ thuật biểu diễn truyền thống của Việt Nam luôn có chỗ đứng vững chắc trong lòng du khách quốc tế khi được đưa vào khai thác như là một nguồn tài nguyên cho phát triển kinh tế du lịch tỉnh nhà.
Để làm được điều đó, ngành Văn hoá, Thể thao và Du lịch xác định trước mắt sẽ phối hợp với các ban ngành hữu quan xây dựng hồ sơ khoa học hát Xoan Phú Thọ đệ trình UNESCO đảm bảo đúng thời gian và chất lượng. Bên cạnh đó cũng có kế hoạch nghiên cứu phát triển hát Xoan thành một loại hình biểu diễn nghệ thuật truyền thống thông qua xây dựng các chương trình và không gian nghệ thuật bài bản, chuyên nghiệp, có kiến nghị đầu tư về cơ sở hạ tầng, thiết kế các sản phẩm du lịch độc đáo gắn với hát Xoan, kết hợp giữa khai thác sản phẩm động (hát Xoan) với các sản phẩm tĩnh là các công trình kiến trúc có giá trị của vùng đất Tổ. Đề nghị UBND tỉnh có điều kiện về cơ chế, chính sách cho các đơn vị kinh doanh nghệ thuật. Tạo mối liên hệ chặt chẽ giữa văn hoá và du lịch. Tăng cường gắn kết giữa các đơn vị kinh doanh nghệ thuật và du lịch để có thể phát huy cao nhất giá trị của di sản văn hoá hát Xoan trên vùng đất cội nguồn./.

Nguyễn Ngọc Ân
Giám đốc Sở VH,TT&DL

 

Thêm một trao đổi